| |
Topografia posiadłości klasztornych nowożytnego Grodna
Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym, red. M. Derwich, A. Pobóg-Lenartowicz, Wrocław-Opole 2000, s. 241-253.
Powojenne badania archeologiczne prowadzone w Grodnie wykazały, że pierwotna osada grodzieńska była założona w wyniku wschodniosłowiańskiej kolonizacji ziem dorzecza Niemna z końcem X w.[1] Jej powstanie zbiegało się więc z podobnymi miastotwórczymi procesami, zaistniałymi w tym czasie w Polsce i Czechach, gdzie została założona znaczna ilość osiedli miejskich[2]. Najdawniejsze dzieje Grodna są słabo udokumentowane. Pierwsze wzmianki o grodzie pojawiły się na łamach staroruskich latopisów dopiero na początku XII w. Prawdopodobnie, od końca lat 40-ch XIII w. Grodno wchodziło już w skład nowopowstałej organizacji państwowej Wielkiego Księstwa Litewskiego[3]. Na początku XV w., po wprowadzeniu nowego administarcyjno-terytorialnego podziału księstwa, w ramach trockiego województwa był utworzony powiat grodzieński o charakterze samodzielnej jednostki terytorialnej, zarządzanej przez namiestnika o randze starosty i bezpośrednio podległej hospodarowi czyli wielkiemu księciu. Kolejną ważną cezurę w dziejach miasta stanowiło nadanie mu praw miejskich w 1496 r.[4], co w przypadku Grodna oznaczało raczej lokację prawną, która nastąpiła po wcześniejszej lokacji przestrzennej.
Jeden z podstawowych elementów urbanistycznej panoramy każdego miasta stanowiły obiekty sakralne. Wyniki badań terenowych oraz przekazy źródłowe poświadczają, że najstarsze grodzieńskie zespoły kościelne sięgają okresu poprzedzającego dobę nowożytną. Pojawienie się pierwszych grodzieńskich kościołów odnosi się do wczesnego średniowiecza. W architektonicznym krajobrazie XII-wiecznego Grodna dominowało pięć kościołów obrządku prawosławnego. Budowa pierwszego katolickiego kościoła pod wezwaniem NMP fundacji Witolda rozpoczęła się dopiero pod koniec XIV w.[5]
Przestrzenno-własnościowy aspekt rozwoju grodzieńskich placówek kościelnych i zakonnych był dotychczas traktowany marginesowo. Wyrazem zainteresowań badawczych było opisowe wymienienie istniejących niegdyś sakralnych zespołów oraz uwzględnianie kwestii ich architektoniczno-artystycznych właściwości.
W rozwoju grodzieńskich domów klasztornych dają się zaobserwować trzy wyraźne fazy chronologiczne. W pierwszym okresie, w końcu XV w. za czasów wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka, odbyło się założenie pierwszej klasztornej placówki augustianów. W dobie panowania tegoż monarchy miała powstać jeszcze jedna placówka zakonna - bernardynów, którzy w dużym stopniu przyczynili się do zawarcia unii brzeskiej. Niemniej jednak założycielskie plany powołania do działalności tego zgromadzenia nie zostały zrealizowane.
Wzmożony rozwój zespołów klasztornych zaznaczył się pod koniec XVI i w pierwszej połowie XVII w. Rolę najważniejszego impulsu, który zaważył na kształtowaniu się licznych siedzib klasztornych na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, stanowiły prądy kontrreformacyjne, mające na celu odnowę katolickiego kościoła, jego pozycji w życiu społecznym państwa. W pierwszej połowie XVII w. na terenie WKL powstało blisko 100 nowych placówek, wśród których przeważali jezuici, bernardyni i dominikanie. Dobrą ilustrację tego zjawiska stanowią materiały statystyczne. Na przykład w 1600 r. na terenie Księstwa było jedynie 19 domów zakonnych dominikanów i bernardynów, a po pięćdziesięciu latach było ich już 95. Grodno nie wyłamywało się z tej tendencji. Proces nasilenia się fundacji zakonnych był szczególnie wyraźny w latach 20-40-ch XVII w., za czasów panowania Zygmunta III i Władysława IV. W tym czasie powstały klasztory bernardynów, dominikanów, franciszkanów, jezuitów, bazylianów, brygidek, bernardynek i bazylianek.
Wreszcie trzeci okres, drugiej połowy XVII - początku XVIII w., przyniósł utworzenie jedynie dwóch domów zakonnych. Listę nowo założonych grodzieńskich klasztorów zamykali karmelici bosi i bonifratrzy. Powstanie nowych placówek w tym okresie na terenach Rzeczypospolitej było zahamowane na skutek wydarzeń wojennych oraz wynikającej z nich gospodarczej i demograficznej stagnacji.
Dla zjawiska osiedlenia się licznych zakonów w Grodnie nie bez znaczenia był czynnik jego geograficznego położenia. Miasto, usytuowane w dorzeczu Niemna, znajdowało się przy zachodnim krańcu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prowadził przez nie szlak z Korony do Wilna oraz innych dzielnic księstwa. Zaważyło to znacząco na ilości domów zakonnych, rozmieszczonych w Grodnie. Pod względem liczby placówek zakonnych miasto wysuwało się bowiem na jedne z pierwszych miejsc, ustępując prawdopodobnie jedynie stołecznemu Wilnu. W okresie nowożytnym w Grodnie ulokowało się 12 domów zakonnych.
Od drugiej połowy XVI w. rozmachem swojej działalności zaczęli wyróżniać się jezuici. Zajęli oni dominujące miejsce w projektowaniu reform Soboru Trydenckiego, co miało na celu przeciwstawianie się protestanckim doktrynom teologicznym. Na jezuitach spoczywała wszak misja latynizacji obszarów WKL. Zakres ich działalności obejmował zarówno formy pracy duszpasterskiej, jak i wychowawczo-oświatowej oraz naukowej. Wiodąca rola jezuitów w duchowej odnowie Kościoła przyczyniła się do wyjątkowo dogodnej lokalizacji architektonicznych zespołów jezuickich w przestrzennych układach miast. Tradycyjnym miejscem lokowania placówek tego zakonu w miastach na zachodnich terenach Księstwa był Rynek[6]. Tak było na przykład w Wilnie lub Nowogródku. Należy zaznaczyć, że nie bez znaczenia dla duchowego oddziaływania na wiernych była architektura wznoszonych wówczas jezuickich świątyń.
Analogiczna sytuacja zaistniała w Grodnie, gdzie jezuici pojawili się w 1622 r.[7], osiadając przy wschodniej stronie Rynku. W 1647 r. sejm zatwierdził swoją konstytucją place, wyznaczone pod budowę klasztoru[8]. Jurydyka klasztorna zajmowała cały kwartał miasta pomiędzy wschodnią stroną Rynku, ulicami Jezierską, Mirsnicką (Rzeźnicką) oraz niewielką uliczką-przecznicą, łączącą te dwie ulice. W latach 1678-1700 jezuici wystawili murowany kościół, ulokowany u rynkowego wylotu ulicy Jezierskiej. Swoją imponującą barokową fasadą kościół był obrócony w stronę Rynku, stanowiąc główny urbanistyczny akcent miejskiego centrum oraz rywalizując tym samym z parafialnym kościołem, tzw. Farą Witoldową u zachodniej rynkowej pierzei.
Przyrynkowy zespół klasztorny jezuitów składał się z kilku części: zabudowy kolegium (szkoła, teatr, ogród oraz “stare kolegium”), kaplicy i biblioteki, dwóch dziedzińców, zabudowanych różnymi budowlami o charakterze gospodarczo-usługowym (browar, piekarnia, stajnia, wozownia, masztarnia oraz spacerowy ogród). Za murem klasztornym przy ulicy Jezierskiej mieściła się bursa, wzniesiona prawdopodobnie w 50-ch latach XVIII w., zamieszkała przez klasztornych kapelistów. Grodzieńscy jezuici prowadzili również aptekę, wybudowaną w 1709 r. obok kościoła[9]. W XVIII w. jurydyka klasztorna ciągnęła się za bursą, pomiędzy zaułkiem, przecznicą ulicy Jezierskiej, a tzw. uliczką do cerkwi Woskreseńskiej. Składała się ona z pięciu placów z kamienicą i innymi budowlami[10].
Przekazy źródłowe notują również inne posesje, które należały w różnych okresach doby nowożytnej do jezuitów. W drugiej połowie XVII w. stanowiły je północne, krańcowe place przy ulicy Kalucińskiej i Skalimanowskiej[11]. W pierwszej połowie XVIII w. jezuici posiadali kamienicę na zapleczu działek zachodniej strony ulicy Mostowej, która była zapisana w 1741 r. przez księdza Antoniego Wojniłowicza, rektora grodzieńskiego kolegium jezuickiego, radcy Janowi Kasprowi Jordanowi. Wreszcie nad samym brzegiem Niemna była położona posesja, nabyta w 1753 r. przez referendarza litewskiego Antoniego Przeździeckiego od księdza Fabiana Dochtorowicza, rektora kolegium jezuitów grodzieńskich[12]. Przy krańcowym placu ulicy Podolnej w XVIII w. był usytuowany jeszcze jeden plac jezuitów, zabudowany cegielnią[13]. Nie sposób określić, jak jezuici pomnażali swoje posiadłości. Wiadomo wszakże, że uzyskiwali nieruchomy majątek drogą spadku. Dokumenty poświadczają np. że jedna z działek, położona przy ulicy Wileńskiej, znajdowała się w posiadaniu zakonu przez blisko sto lat, a uzyskana drogą zapisu testamentowego w 1659 r. burmistrzowej Tomaszowej Łagowskiej na rzecz jej syna Jana, jezuity. W 1753 r. jezuici znajdowali się nadal w posiadaniu tej działki[14].
Bernardyni, sprowadzeni do Polski za czasów Kazimierza, mieli osiąść w Grodnie już na końcu XV w. z fundacji wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka, który swoim przywilejem z 1494 r., wyznaczył im na siedzibę miejsce dawnego książęcego dworu. Jednak dopiero w 1595 r. bernardyni założyli w mieście swoją misję w dogodnym miejscu, u zbiegu ulicy Mostowej i tzw. “ulicy z Rynku na Podoł” (późniejsza Bernardyńska). Plac z ogrodem przeznaczony pod budowę klasztoru ufundowała w 1595 r. księżna Anna Drucka-Sokolińska[15]. Rok później Jan Mateusz Tarasowicz ustąpił bernardynom przyległe grunty. Na tych placach na przełomie lat 1596-1597 rozpoczęła się budowa murowanego kościoła pod wezwaniem Znalezienie św. Krzyża, zakończona przed 1600 r.[16] Posiadłości bernardynów nie były rozproszone, lecz skupione w jednym miejscu. Na wschód od klasztornych budowli leżał ogród i grunta. Do jurysdykcji klasztoru w XVIII w. należały place wschodniej strony ulicy Mostowej, Podgórza Bernardyńskiego, przylegające do klasztoru z południa oraz Góry Bernardyńskiej z północnej strony. Należy zauważyć, że nazwy tych ulic wyraźnie podkreślały charakter usytuowania klasztornych budowli, które dominowały w architektonicznym krajobrazie Grodna. Przed 1780 r. liczne place bernardynów, położone przy tych ulicach, przeszły na własność miasta[17]. Część posiadłości, rozmieszczonych między budowlami klasztornymi a zapleczem działek strony północnej ulicy Podlonej, na początku XVIII w. nabyli Sapiehowie. W 1727 r. gwardian klasztoru ksiądz Hipolit Rupejka odstąpił tzw. “pałac szklany” staroście mereckiemu Antoniemu Kazimierzowi Sapiedze. Jeszcze jeden plac, usytuowany na rogu ulicy Bernardyńskiej i Dziemianowskiej, uzyskany w 1709 r., znajdował się w posiadaniu bernardynów do 1740 r.
Na przeciwległym wzgórzu na początku XVII w. usytuował się klasztor bernardynek. Budowle klasztorne zostały rozmieszczone obok nadniemeńskiego mostu, łączącego stare miasto z przedmieściem zaniemeńskim. Bernardynki uzyskały konfirmację fundacyjną od króla Zygmunta III[18]. Dwa lata później powstał klasztor i kościół pod wezwaniem Narodzenia NMP z posagowych funduszy zakonnic oraz z fundacji podkanclerza litewskiego Kazimierza Sapiehy[19].
Powstanie zespołu dóbr grodzieńskiego domu bernardynek, położonych na terenie miasta, sięgają początkami 1619 r., kiedy to pisarz litewski Janusz Skumin Tyszkiewicz darował zakonnicom place i domy w Grodnie. Dwa lata później bernardynki nabyły place i dom od Jerzego Scypio de Campo. W XVIII w. posiadłości miejskie bernardynek poszerzyły się. W 1700 r. ziemianka Katarzyna Kierdejowa zapisała im posesję, a w 1744 r. na własność bernardynek przeszedł dworek starosty grodzieńskiego Micuty na Podolu, zaś w trzy lata później place i domy sędziego trockiego Andrzeja Turłaja[20].
Stan posiadania nieruchomości bernardynek najlepiej przedstawiają materiały z drugiej połowy XVIII w. Tak oto w 1780 r. oprócz jurydyki, zabudowanej klasztorem i kościołem, bernardynki posiadały 24 place, zaś w 1790 r. już 39. Wszystkie place, należące do ich jurydyki, przylegały do budowli klasztornych od strony ulicy Mostowej, Sadownickiej i Rowu Zamkowego[21].
Podobnie dogodne położenie zajęli dominikanie, którzy wprowadzili się do głównej północnej arterii Grodna - ulicy Wileńskiej. Ich klasztor powstał z fundacji wojewody mścisławskiego Fryderyka Sapiehy oraz jego małżonki Krystyny z Pociejów Sapieżyny[22]. W 1632 r. Zygmunt III potwierdził nadanie fundacji dominikanom grodzieńskim[23], zaś w 1635 r. fundacja była zaaprobowana przez sejm[24].
Jurydyka dominikańska została usytuowana w północno-zachodniej partii miasta, między ulicą Wileńską, Plebańską, zaułkiem Trojeckim oraz Rynkiem Niemieckim. W ten zajęła prawie cały kwartał miasta. Klasztorny zespół, wzniesiony w pierwszej połowie XVIII w., stanowił dominantę ulicy Wileńskiej. Murowany barokowy kościół pod wezwaniem NMP Różańcowej był wybudowany po pożarze 1708 r. W 1737 r. rozpoczęto budowę dwupiętrowego murowanego klasztoru. Jego budowa trwała przez 30 lat. W 1782 r. pożar strawił klasztor, co wymagało jego przebudowy. Pomiędzy 1783 a 1795 r. zgromadzenie wzniosło “officynę murowaną dwupiętrową w ktorey umieszczały się szkoły”, ciągnący się wzdłuż zaułku Trojeckiego, idącego ku Niemieckiemu Rynku[25].
Oprócz tego dominikanie posiadali działki w innych dzielnicach miasta: plac po Wasilewskich za Niemnem, półplaca po Wróblewskich i Przyluckich, plac po Ruzomowiczu. W 1721 r. dominikanie weszli w posiadania tzw. placów Lewkowiczowkiego, Grudzińskiego i placu w Rynku Niemieckim. Należały do nich również place Sołtanowski, Jaroszewiczowski, Grygierów, Kudyrów i Ancutów[26]. W 1675 r. ziemianka powiatu grodzieńskiego Anna Uzłowska darowała klasztorowi 10 placów jurysdykcji ziemskiej. Prawdopodobnie były to tzw. place Rypielewskie na Rynku Niemieckim[27]. Łącznie w dobie nowożytnej dominikanie posiadali blisko 20 placów[28].
Klasztor brygidek podobnie jak większość zgromadzeń klasztornych grodzieńskich był założony w pierwszej połowie XVII w. Jego fundatorami byli marszałkowie litewscy Krzysztof i Aleksandra z Sobieskich Wiesiołowscy, którzy skupili w latach 1632-1636 szereg placów mieszczańskich w segmentach między ulicami Jezierską i Nowikowską oraz Jezierską i Rzeźnicką[29]. W 1647 r. fundacja została zatwierdzona przez konstytucję sejmową, zaś w 1678 r. sejm grodzieński aprobował posiadłości nieruchome brygidek w Grodnie[30].
Jurydyka brygidek obejmowała znaczne obszary przestrzeni miejskiej. Klasztor z kościołem wraz z innymi gospodarczymi budynkami były usytuowane w kwartale pomiędzy ulicami Jezierską, Nowikowska, Dziemianowską i Jerozolimską. Wzniesienie budowli klasztornych rozpoczęto w 1642 r. Na początku został wybudowany klasztor z drewnianym kościołem[31]. W 1651 r. kościół, już murowany, pod wezwaniem Zwiastowania NMP był konsekrowany przez biskupa wileńskiego Jerzego Tyszkiewicza[32]. Świątynia stanowiła przykład architektury sakralnej XVII w. typu lubelskiego, łączącego cechy tradycji gotyckiej z renesansem[33]. Prawdopodobnie w latach 20-40-ch XVIII w. brygidki weszły w posiadanie szeregu placów między ulicą Jezierską a Rzeźnicką, ciągnących się aż do wschodniej granicy miasta[34]. Własność brygidek stanowiły również place, znajdujące się w segmencie ulic Nowikowskiej i Dziemianowskiej.
Ponadto brygidki posiadały posesje, które nie były przestrzennie związane z jurydyką klasztorną. Były to place, położone nad Niemnem, przy ulicy Podolnej[35]. Posesję tę brygidki otrzymały od fundatorów klasztoru w 1636 r. “darowiznę wieczną pustego gruntu abo wygonu miejskiego 38 łokci wzdłuż dla wystawienia młynu” czyli wiatraka. Po 1674 r. klasztor uzyskał od ziemianina Jana Piekarskiego plac z włoką gruntu przy ulicy Mostowej[36]. Fundatorem dóbr brygidek był również król Władysław IV. Na mocy jego przywileju brygidki uzyskały dwie sadzawki puste na Zwierzyńcu, na przedmieściu zaniemeńskim, oraz plac z cegielnią i piecem nad Niemnem obok cegielni królewskich[37]. Łącznie brygidki przed 1780 r. posiadały 53 place, stanowiąc niewątpliwie najbogatszy klasztor miasta.
Bonifratrzy byli jedyną i ostatnią placówką zakonną, założoną w XVIII w. w Grodnie, powstałą z fundacji biskupa wileńskiego Karola Pancerzyńskiego z 1725 r., zatwierdzonej po czterech latach[38]. Placówka została ulokowana na wschodnich obrzeżach miasta, przy ulicy Dziemianowskiej[39]. W 1780 r. jurydyka klasztorna składała się z 8 placów. Inwentarz klasztoru z 1843 r. wymienia zespół zabudowań, składający się z dwóch budynków, stojącej nieopodal dzwonnicy, oraz licznych zabudowań gospodarczych, sadu i ogrodu.
Wśród licznego grona zgromadzeń zakonnych specyficzna topografia wyróżniała karmelitów bosych. Początki ich pojawienia się w Grodnie na razie nie są w pełni wyjaśnione[40]. Pierwsza wzmianka o ich obecności w mieście pochodzi z 1663 r. Po przybyciu do miasta karmelici osiedlili się nad Niemnem obok opuszczonej unickiej Czesnochreskiej cerkwi, którą zajęli i odprawiali w niej posługi duchowne[41]. Miejsce usytuowania siedziby - nad brzegiem Niemna - jak najbardziej odpowiadało karmelitom, ponieważ były to tereny nizinne. Należy przypomnieć, że właśnie w takich miejscach zgodnie z przepisami budowlanymi własnych konstytucji karmelici mieli wznosić swoje zespoły klasztorne.
W drugiej połowie XVII w. zespół dóbr nieruchomych klasztoru znacznie się powiększył. Fundatorami powstałej grodzieńskiej jurydyki karmelitów bosych byli Andrzej Franciszek i Barbara Cecylia Kotowiczowie, kasztelanowie wileńscy i starostowie grodzieńscy. Fundusz składał się z dziewięciu placów jurysdykcji miejskiej i ziemskiej przy ulicach Mostowej i Chesnochreskiej, nabytych przez Kotowiczów w latach 1673-1674[42]. W 1674 r. przeor karmelitów Jozafat Tyszkiewicz nabył plac od mieszczanina grodzieńskiego Gabriela Heybowicza przy ulicy Czesnochreskiej, zaś metropolita całej Rusi Cyprian Żochowski darował im plac cerkiewny z “cmentarzykiem bractwa garbarskiego”[43]. W 1676 r. na sejmie koronacyjnym zostało wydane zatwierdzenie fundacji Kotowiczów[44]. W XVIII w. karmelici otrzymali jeszcze jedną darowiznę od Kotowiczów, tym razem w 1705 r. od starosty grodzieńskiego Jana Franciszka Kotowicza, na kamienicę murowaną, jednopiętrową z placem libertowanym przy ulicy Mostowej[45].
W pierwszej połowie XVIII w. po pożarze zespół klasztorny zmienił nieco swą lokalizację i był przeniesiony do północnej części jurydyki, przy zakręcie ulicy Mostowej ku Niemnowi. Jak tego wymagały przepisy budowlane zakonu, budowle klasztorne zostały wzniesione w oddalonym od Rynku miejscu, w nizinie pod skarpą wzgórza[46], na którym był położony klasztor bernardynek.
W XVII w. karmelici weszli w posiadanie kilku placów przy ulicy Łabeńskiej na przedmieściu zaniemeńskim, ofiarowanych przez króla Jana III Sobieskiego[47]. Nadanie to zostało potwierdzone przez konstytucję sejmu grodzieńskiego w 1678 r.[48] Następnie karmelici przyjęli położony na przedmieściu teren dawnego zwierzyńca, gdzie rozmieścili młyn. W XVIII w. w przejściowym posiadaniu księży karmelitów znajdowały się posesja z karczmą przy ulicy Mostowej oraz plac przy ulicy Rzeźnickiej[49]. Akta z końca XVIII w. informują o tym, że klasztor posiadał trzy place z szpitalem przy ulicy Mostowej naprzeciwko klasztoru oraz trzy place przy Podgórzu Bernardyńskim[50].
Jedyną klasztorną placówkę, położoną na zaniemeńskim przedmieściu Grodna, stanowili franciszkanie. Ich klasztor był usytuowany na wysokim wzniesieniu w zaniemeńskim Rynku, tzn. w miejscu szczególnej wagi. Był to punkt przewozu przez Niemen, łączący biegnące z Korony oraz innych krajów europejskich drogi ze śródmieściem grodzieńskim.
Jurydyka franciszkanów składała się z 36 placów. W większości były to place, nabyte od zamożnych mieszczan lub magistratu w latach 1640-1731. Jedynie jeden z nich stanowił spadek księdza franciszkanina Antoniego Kolendy (1680)[51]. Fundatorami klasztoru byli starostowie upiccy Eustachy i Zuzanna z Tyszkiewiczów Kurczowie[52]. W pierwszej połowie XVIII w. franciszkanie wybudowali kościół, konsekrowany w 1744 r. przez biskupa inflanckiego Józefa Puzynę. Prawdopodobnie w połowie XVIII w. kościół uległ zniszczeniom oraz następnie był przebudowany dzięki wsparciu kasztelanowej mścisławskiej Konstancji z Jundziłłów Łazowej[53].
Wśród enklaw klasztornych szczególne miejsce w topografii miasta zajmowały domy, powstałe na obszarze przedlokacyjnych założeń przestrzennych. Najstarsza katolicka zakonna placówka w mieście, klasztor augustianów, był fundowany przez wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka. Siedziba augustianów powstała w Niemieckim Rynku, który znajdował się w północno-zachodniej partii Grodna nad rzeczką Horodniczanką[54]. Prawdopodobnie Rynek ten stanowił jeden z dawniejszych placów targowych przedlokacyjnego miasta.
Pierwsza wzmianka o grodzieńskich augustianach pochodzi z 1494 r.[55] Należy ponadto zauważyć, że na przełomie XV-XVI w. augustianie osiedlili się także w Wilnie i Brześciu. W 1673 r. prowincjał Małaczyński skasował grodzieńską placówkę augustianów[56]. Ostatnie informacje o zgromadzeniu pochodzą z 1688 r. Król Jan III Sobieski na prośbę augustianów “po dawnej grodzieńskiej fundaciey” wyraził zgodę na reaktywowanie ich rezydencji[57]. Jednak próby te nie odniosły skutku.
Dość nikłe oraz sprzeczne informacje na temat dziejów zgromadzenia pustelników św. Augustyna w Grodnie nie pozwalają na wykrycie jego śladów na planie miasta. Wzmianka w przywileju wielkiego księcia Aleksandra z 1494 r., potwierdzającym nadania kościoła farnego, o ulicy, która szła “versus ecclesiam claustralem sancte Trinitas”[58], wskazywałaby na to, że budowle klasztorne zamykały wylot ulicy w południowej pierzei Rynku Niemieckiego. Reliktów klasztornych budowli jednak nie wykryto w trakcie badań archeologicznych.
Z nielicznych zachowanych materiałów źródłowych wynika, że fundusz klasztoru składał się z 16 placów[59]. Po kasacie grodzieńskiej placówki augustianów ich dobra, położone nad rzeczką Horodniczanką, zostały przekształcone w tzw. jurydykę świętej Trójcy, należącą do grodzieńskiego parafialnego kościoła[60].
Bardzo mało materiałów zachowało się na temat tzw. “małego monasterku popowskiego”. O jego przynależności do konkretnej formacji zakonnej brak wiadomości. Nie wiadomo również, pod jakim wezwaniem działała jego cerkiew. Prawdopodobnie pierwotnie był to klasztor prawosławny, później dołączony do unii. Klasztor był założony obok cerkwi, nazywanej Małą. Relikt ten po raz pierwszy występuje w falsyfikacie przywileju na prawa i wolności dla Żydów grodzieńskich, pochodzącego z pierwszej połowy XVI w[61]. Niewątpliwie, kościół ten powstał znacznie wcześniej. Stanowił on bowiem jeden z najdawniejszych zabytków grodzieńskich, sięgający początkami końca XII w.[62] O klasztorze wzmiankuje rewizja Grodna z 1680 r., nazywając go “monastyrkiem małym popowskim pod zamkiem”[63].
Klasztor był usytuowany na terenie dawnego podgrodzia, na niewysokim wzniesieniu na północ od starego zamku[64]. Jeszcze na planie Grodna z 1753 r. place te były określone jako “jurydyka ruskiego popa”[65]. Posesja znajdowała się w posiadaniu unickiego kleru aż do 1783 r., kiedy dawny teren klasztorny został zajęty prze budynek kancelarii oraz stajnie królewskie.
Na terenie dawnego podgrodzia, na wschód od zamku, był położony jeszcze jeden unicki klasztor bazylianek. Bazylianki, sprowadzone z Wilna przez metropolitę Rudzkiego, osiedliły się tu w 1635 r. Ich siedziba powstała obok XII-wiecznej prawosławnej cerkwi Bogurodzicy Przeczystej[66]. Prawdopodobnie, była to świątynia, pełniąca od początku rolę cerkwi parafialnej, a w dobie nowożytnej katedralnej grodzieńskiej. W 1655 r. klasztor i świątynia spłonęła. Na początku XVIII w. nowo wzniesiona drewniana świątynia podupadła w ruinę[67]. W latach 1720-1751 został założony nowy murowany klasztor z cerkwią z fundacji metropolity Leona Kiszki[68].
Początki jurydyki klasztornej należy wiązać z fundacją metropolity kijowskiego Antoniego Sielawy, który w 1642 r. nadał bazyliankom place na wybudowanie klasztoru. W 1646 r. król Władysław IV potwierdził fundację bazylianek[69]. Źródła dotyczące jurydyk bazylianek wymieniają w 1768 r. 23,5 place. Pod jurysdykcją bazylianek grodzieńskich znajdowały się place, usytuowane obok klasztoru oraz posiadłości, należące niegdyś do cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego na dawnym podzamczu oraz cerkwi Podwyższenia św. Krzyża na Podolu.
Ostatnią unicką placówką nowożytnego Grodna byli bazylianie, którzy przejęli w 1635 r. prawosławny klasztor obok dawnej cerkwi św. Borysa i Hleba w zamian za klasztor wydubicki pod Kijowem, który był odstąpiony prawosławnym[70]. Zespół klasztorny był usytuowany na wysokim nadniemeńskim wzniesieniu na zachód od grodu, niedaleko zbiegu Horodniczanki z Niemnem, na terenie grodzieńskiego przedmieścia Kołoża, mającym wczesnośredniowieczną proweniencję. Po uzyskaniu przez Grodno w 1496 r. prawa magdeburskiego, klasztor z powodu swego położenia topograficznego nie stanowił części integralnej nowego miejskiego organizmu. Podobne rozmieszczenie klasztoru sprzyjało zasadom rozwoju duchownego mnichów. Dobra bazyliańskie nie posiadały ścisłych granic. Do klasztoru należały liczne place, rozmieszczone wzdłuż koryta Horodniczanki. Na końcu XVIII w. własność bazylianów stanowiło 40 placów[71].
Posiadaczami nieruchomych dóbr w Grodnie były liczne zgromadzenia, które nie miały w mieście swojej siedziby. Z reguły domy tych zakonów mieściły się w zachodnim pasie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powstanie tych posiadłości w Grodnie w znacznym stopniu wiązało się z sejmowym charakterem miasta oraz wynikającym stąd możliwością czerpania dochodów z posiadanych nieruchomości.
Już po pierwszym grodzieńskim sejmie w 1679 r., w Grodnie pojawili się kameduli wigierscy. Nabyli oni obszerną posesję, położoną u zbiegu ulicy Rzeźnickiej i Skalimanowskiej. O dworku kamedułów z Wigrów wzmiankują źródła z lat 1775 oraz 1780[72]. Pod względem swojej lokalizacji na mapie Grodna wyróżniali się bazylianie byteńscy, którzy w XVII w. weszli w posiadanie posesji, usytuowanej między ulicami Mostową, Podolną i tzw. “ulicą do przewozu”. Bazylianie rozbudowali plac, wznosząc na nim murowaną karczmę. Notują to liczne archiwalne i graficzne źródła grodzieńskie z XVIII w.[73] Wśród właścicieli nieruchomości w Grodnie znaleźli się dominikanie różanostoccy. W latach 1680-1692 w ich posiadaniu znajdował się tzw. plac Lewkowiczowski, sprzedany przez księdza, superiora tego konwentu Bernarda Lewkowicza[74]. Z 1742 r. pochodzi jeszcze jedna wzmianka o posesji tego klasztoru, położonej przy gościńcu Łabeńskim, na przedmieściu zaniemeńskim. Od 1732 r. dwór na placach brygidzkich posiadały siostry miłosierdzia ze Szczuczyna[75]. Posesje w Grodnie posiadały również zakony, których stała lokalizacja mieściła się w stołecznym Wilnie. W grodzieńskich aktach miejskich odnajdujemy zapis o tym, że przed 1718 r. plac przy zaułku, który szedł z Rynku do ulicy Zamkowej, posiadali wileńscy trynitarze antokolscy[76].
Założenie zakonnych placówek w nowożytnym Grodnie spowodowało pokaźne przeobrażenia w zakresie stanowego posiadania nieruchomości. Jak wykazuje inwentarz miasta z lat 1560-1561 duchowieństwo, w większości świeckie, posiadało blisko 67 placów (9,4% ogólnej ilości placów miasta)[77]. Zaś inwentarz miasta z 1650 r. informuje, że w wyniku licznych fundacji zakonnych duchowieństwo uzyskało kolejnych 198 placów[78]. Według taryfy dymów Grodna z 1790 r. do zakonów, które miały tu swoje domy, należało aż 147 placów. Summaryusz dymow Grodna z 1789 r. rejestruje z kolei 218 placów, stanowiących własność grodzieńskiego duchowieństwa (21,5%)[79]. Różnica ta wynikała nie z powiększenia liczby działek, lecz prawdopodobnie z ich drobnienia. Należy także zauważyć, że powyższa ilościowa charakterystyka nie odzwierciedla realnego stanu posiadania nieruchomości przez klasztorne duchowieństwo. Działki, położone przy różnych ulicach w Grodnie, różniły się swymi rozmiarami. Dlatego logicznym jest ustalenie areału, zajmowanego przez jurydyki klasztorne, oraz uwzględnienie posesji, stanowiących własność wybranego domu zakonnego w konkretnym chronologicznym odcinku.
Przedstawione materiały stanowią próbę poruszenia problematyki lokalizacji posiadłości klasztornych na terenie nowożytnego Grodna. Rozwój klasztornych enklaw w Grodnie odbywał się w trzech etapach, przy czym znaczny wzrost dóbr klasztornego duchowieństwa zaznaczył się w pierwszej połowie XVII w. Miało to związek z reformą Kościoła oraz polityką rozpowszechniania katolicyzmu na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W lokalizacji klasztornych zespołów można zaobserwować kilka trendów. Siedziby zakonne w nowożytnym Grodnie wyraźnie koncentrowały się przy głównych arteriach komunikacyjnych miasta, ulicach Wileńskiej (dominikanie), Jezierskiej (brygidki). Przy drodze, prowadzącej w zachodnim kierunku, usytuowały się bernardyni, bernardynki i karmelici (ulica Mostowa) oraz franciszkanie (Rynek zaniemeński). Specyficzne miejsce należało jezuitom, którzy tradycyjnie zakładali swoje domy w samym sercu miasta - Rynku, oraz karmelitom, którzy na mocy specjalnych przepisów budowlanych wznosili zespoły klasztorne w oddaleniu od śródmieścia. Zespół bernardynów z kolei stanowił wyrazistą dominantę w urbanistycznej panoramie Grodna. Szczególnie było to widoczne przy wjeździe do miasta z przedmieścia zaniemeńskiego, położonego w południowej partii miasta. Wreszcie kolejną grupę tworzyły placówki zakonne, powstałe na obszarze dawnego przedlokacyjnego układu Grodna. Należały tu unickie zakony bazylianów i bazylianek oraz augustianie.
W konsekwencji pod względem ilości siedzib zakonnych Grodno uplasowało się na jednym z pierwszych miejsc w Wielkim Księstwie Litewskim. Obszerne posiadłości klasztorne składały się z właściwej jurydyki, wyjętej spod miejskiego prawa i zabudowanej klasztornym zespołem oraz posesji, czasowo objętych klasztorną jurysdykcją. Funkcjonalny typ Grodna jako administracyjno-politycznego ośrodka regionu oraz miejsca przeprowadzenia licznych publicznych zjazdów, a także jego położenie geograficzne ściągały tu zarówno magnaterię i ziemiaństwo, jak i sprzyjały powstaniu licznych placówek zakonnych.
Cloisters jurydyks topografy in Grodno from 16 till 18
centuries
The report is devoted to the topografy of jurydyks (which were in possesssion not subordination to the municipal authoryties) of the cloisters in the urban spatial structure of Grodno in the period from 16 till 18 centuries. In that time Grodno was one of the major urban centres of the western part of Great Duchy of Lithuania. Due to its strategic geografical position. The city was situated on the important way from Polish Crown to Vilno and the East. Therefore this factor determined that Grodno attracted cloistral clergy.
The first catholical order of Augustinians was established in Grodno in the end of the 15th century. In the end of the 16th century the cloister of Franciscans Observans was founded. In 20-40s of the 17th century the number od cloisters - mainly catholic – was increasing fast. Plenty of cloisters were founded during this period. There were Bazilians, Dominicans, Franciscans Conventual, Jesuits and other. Yet two monasteries - bare-footed Carmelites and Brohters of Charity - were established in the second half of the 17th - beginning of the 18tn centuries. Total number of cloisters in Grodno comprised 12 houses. As a result, the city became one of the GDL locations with very high concentration monasteries and convents.
Those orders located their premises in the prestigeous districts of the city: mainly in the streets are Vilenska, Yezierska, Mostowa and at the squares as well. This influenced and determined the position of monasteries and convents in the overall architectural landscape of the downtown of Grodno. Although, for example, the architecture of Carmelites had an exceptional feature: according to the rules of this order Carmelites were building their cloisters and churches in the lower places of the city.
[1] À. Êðà¢öýâ³÷, Ãàðàäû ³ çàìê³ Áåëàðóñêàãà Ïàíÿìîííÿ XIV-XVIII ñòñò., ̳íñê 1991, ñ. 60.
[2] Ì. Òèõîìèðîâ, Äðåâíåðóññêèå ãîðîäà, Ìîñêâà 1956, ñ. 52, 58; W. Hensel, Archeologia o początkach miast słowiańskich, Wrocław 1963, s. 32.
[3] H. Paszkiewicz, Jagiellonowie a Moskwa, t. 1, Warszawa 1933, s. 69; Í. Âîðîíèí, Äðåâíåå Ãðîäíî, Ìîñêâà 1954, ñ. 151.
[4] Upowszechnienie prawa magdeburskiego nasiliło się na końcu XV w. na skutek aktywnej działalności władz. Wynikało ono z potrzeb fiskalnych, wzmocnienia obronności państwa, a przede wszystkim miało na celu gospodarczy wzrost miast.: Àêòû Âèëåíñêîé Àðõåîãðàôè÷åñêîé Êîìèññèè (dalej ÀÂÀÊ), ò. VII, Âèëüíî 1874, ñ. 59-61; Â. Ì. Ëþáàâñêèé, Îáëàñòíîå äåëåíèå è ìåñòíîå ñàìîóïðàâëåíèå Ëèòîâñêî-Ðóññêîãî ãîñóäàðñòâà, Ìîñêâà 1892, ñ. 10-12, 64-66, 77, 174; ten¿e, Î÷åðêè èñòîðèè Ëèòîâñêî-Ðóññêîãî ãîñóäàðñòâà äî Ëþáëèíñêîé óíèè âêëþ÷èòåëüíî, Ìîñêâà 1910, ñ. 146-147; Â. Ïè÷åòà, Àãðàðíàÿ ðåôîðìà Ñòàíèñëàâà-Àâãóñòà â Ëèòîâñêî-Ðóññêîì ãîñóäàðñòâå, Ìîñêâà 1958, ñ. 53, 55; J. Bardach, O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań 1989, s. 80, 117-118.
[5] Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej (dalej KDKW), t. 1, z. 1, Kraków 1932, s. 140; J. Paszenda, Kościół pojezuicki (farny) w Grodnie, [w:] Kultura artystyczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce baroku, Warszawa 1995, s. 191.
[6] A. Baranowski, Rola zakonów w rozwoju oblicza miast i regionów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, “Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historiae Artium”, t. V, 1991, s. 86.
[7] J. Paszenda, Kościół..., s. 191-211; tenże, Budowle pojezuickie w Grodnie, “Magazyn Polski”, 1992, nr 2, s. 52-53; nr 3/4, s. 78-80; 1993, nr 1/2, s. 76-78.
[8] Volumina Legum (dalej VL), t. IV, Petersburg 1859, s. 57 p. 114.
[9] Dział Rękopisów Biblioteki AN Litwy (dalej DR BAN Litwy), F 43-8220 k. 22; Narodowe Archiwum Historyczne w Grodnie (dalej NAH w Grodnie), F. 259 op. 2 akt 71 k. 7-11, 49.
[10] Ïèñöîâàÿ êíèãà Ãðîäíåíñêîé ýêîíîìèè (dalej ÏÊÃÝ), ò. 2, Âèëüíî 1882, ñ. 192; Rosyjskie Pañstwowe Wojskowo-Historyczne Archiwum w Moskwie (dalej RPWHA w Moskwie), F. 846 op. 16 akt 21872; Instytut Sztuki PAN w Warszawie (dalej IS PAN), nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne formowanie się Grodna w okresie od XIV do XVIII wieku, “Rocznik Białostocki”, t. 9, 1970, s. 259; Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej LPAH), F. 11 op. 1 akt 18584 k. 2; F. 1274 op. 1 akt 61 k. 1v.
[11] ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 191, 194.
[12] Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku (dalej NAHB), F. 1761 op. 1 akt 9 k. 1289-1293; IS PAN, nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne..., s. 259.
[13] LPAH, F. 694 op. 1 akt 4401 k. 2; F. 1274 op. 1 akt 61 k. 2; RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872.
[14] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 4 k. 249; F. 1800 op. 1 akt 1 k. 174-175; IS PAN, nr 51093.
[15] E. Tyszkiewicz, O klasztorach zgromadzeń istniejących obecnie w dyecezyi wileńskiej, “Teka Wileńska”, 1858, nr 4, s. 163.
[16] IS PAN, nr 75590; ². Òðóñà¢, Áåðíàðäûíñê³ êàñöëë ³ êëÿøòàð, “Áèðæà èíôîðìàöèè” (Ãðîäíà), 1999, nr 5 (50).
[17] RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872; DR BAN Litwy, F 18-134 k. 31; IS PAN, nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne..., s. 258.
[18] J. Jodkowski, W sprawie kościoła PP. Bernardynek w Grodnie, Grodno 1930, s. 1.
[19] LPAH, F. 694 op. 1 akt 4020 k. 259; Dział Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej (dalej DR BJ), nr 6325 IV k. 6; J. Jodkowski, W sprawie..., s. 1.
[20] LPAH, F. 694 op. 1 akt 4020 k. 272v-273.
[21] LPAH, SA 11649; RPWHA w Moskwie, F. 846 op. 16 akt 21872.
[22] Familia Sapiehów wyróżniała się szczególną aktywnością w kwestii fundacji placówek dominikańskich w Wielkim Księstwie Litewskim. Zob.: L. Wenc, Fundacje i fundatorzy klasztorów dominikańskich i bernardyńskich w Polsce w latach 1580-1648, [w:] Studia nad historią dominikanów w Polsce 1222-1972, red. J. Kłoczowskiego, t. 1, Warszawa 1975, s. 594, 600, 601, 603, 604; H. Gwiazda, Fundacje i fundatorzy klasztorów dominikańskich w Wielkim Księstwie Litewskim latach 1648-1696, op. cit., s. 607, 635.
[23] DR BAN Litwy, F 43-8173; F 8222 k. 2; LPAH, F. 694 op. 1 akt 3295 k. 3v. Przywilej fundacyjny klasztoru dominikańskiego w Grodnie obecnie jest przechowywany w DR BAN Litwy, F 43-8173. Patrz również: E. Tyszkiewicz, O klasztorach..., “Teka Wileńska”, 1858, nr 3, s. 249-251.
[24] VL, t. III, Petersburg 1859, s. 421 p. 887.
[25] NAH w Grodnie, F. 14 op.1 akt 566 k. 56v; LPAH, F. 694 op. 1 akt 4020 k. 192v, 194; F. 604 op.1 akt 7500 k. 1; DR BAN Litwy, F 43-8222 k. 2-5; RPWHA W Moskwie, F. 846 op. 16 akt 21872, 21873; J. Giżycki (Wołyniak), Wiadomości o dominikanach prowincyi litewskiej, Kraków 1917, s. 95; ?. Ìàë³íî¢ñêàÿ, Ç ã³ñòîðû³ ïàáóäîâû ³ äçåéíàñö³ ãðîäçåíñêàãà êëÿøòàðà äàì³í³êàíà¢, “Êðàÿçíà¢÷ûÿ çàï³ñê³”, nr 1, Ãàðîäíÿ 1993, ñ. 13.
[26] ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 277-278.
[27] LPAH, F. 694 op. 1 akt 4627 k. 8v-9; NAHB, F. 1761 op. 1 akt 1 k. 49.
[28] ß. Ìàðàø, Âàòèêàí è êàòîëè÷åñêàÿ öåðêîâü â Áåëîðóññèè, Ìèíñê 1971, ñ. 155.
[29] DR BAN Litwy, F 43-8207 k. 3-6; LPAH, F. 694 op. 1akt 4020 k. 365v-366v; NAH w Grodnie, F. 1783 op. 1 akt 14 k. 1.
[30] VL, t. IV, s. 58 p. 115; t. V, Petersburg 1860, s. 309 p. 634.
[31] Biblioteka Czartoryskich, Rkp 3582 IV k. 9.
[32] LPAH, F. 694 op. 1akt 4020 k. 285; Archiwum Państwowe w Białymstoku, Teki Glinki, nr 66 k.1; nr 72 k. 37.
[33] W. Tatarkiewicz, Typ lubelski i typ kaliski w architekturze kościelnej XVII wieku, “Prace Komisji Historii Sztuki”, t. VII, Kraków 1937/38, s. 23-25, 34.
[34] RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872; LPAH, F. 11 op. 1 akt 18584 k. 2; F. 1274 op. 1 akt 61 k. 1; IS PAN, nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne..., s. 259.
[35] LPAH, F. 1274 op. 1 akt 61 k. 2; RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872.
[36] DR BAN Litwy, F 43-8207 k. 5; ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 290-291.
[37] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 4 k. 227.
[38] LPAH, F. 694 op. 1 akt 4020 k.282; E. Tyszkiewicz, Wiadomość historyczna o zgromadzeniach i fundacyach męskich i żeńskich R. K. klasztorów w dyecezyi wileńskiej, “Teka Wileńska”, 1857, nr 2, s. 255.
[39] LPAH, F. 604 op. 5 akt 1894 k. 1; F. 694 op. 1 akt 4020 k.282; F. 694 op. 1 akt 4401 k. 2; E. Tyszkiewicz, Wiadomość historyczna o zgromadzeniach i fundacyach męskich i żeńskich R. K. klasztorów w dyecezyi wileńskiej, “Teka Wileńska”, 1857, nr 2, s. 255.
[40] Czas osiedlenia się karmelitów w Grodnie dokładnie nie jest ustalony. Zdaniem autora anonimowego z XIX w. stało się to “około r. 1650”. Przypuszczenie to nie znajduje potwierdzenia w materiałach źródłowych. Zob.: Ïàìÿòíàÿ êíèæêà Ãðîäíåíñêîé ãóáåðíèè íà 1866 ãîä (dalej ÏÊÃÃ), Ãðîäíî 1866, ñ. 24. Przypuszczenie to nie znajduje potwierdzenia w materiałach źródłowych.
[41] ÏÊÃÃ íà 1866 ãîä, c. 25; NAHB, F. 1800 op. 1 akt 1 k. 518-519. Zdaniem Jeleny Kwitnickiej karmelici wybudowali obok cerkwi Czesnochreskiej własny kościół: Å. Êâèòíèöêàÿ, Ïëàíèðîâêà Ãðîäíî â XVI-XVIII ââ., «Àðõèòåêòóðíîå íàñëåäñòâî», 1964, nr 17, ñ. 22.
[42] DR BAN Litwy, F 43-8168 k. 1-7; F 43-8169 k. 1-5v; NAHB, F. 1800 op. 1 akt 1 k. 518-519, 522, 524, 536-538, 548.
[43] NAHB, F. 1800 op. 1 akt 1 k. 544-545, 565.
[44] VL, t. V, s. 213 p. 433.
[45] DR BAN Litwy, F 43-8179 k. 1-2.
[46] M. Brykowska, Architektura karmelitów bosych w XVII-XVIII w., Warszawa 1991, s. 15, 19, 21, 31, 35, 38.
[47] LPAH, F. 604 op. 1 akt 11785 k. 7v-8; F. 694 op. 1 akt 4020 k. 233; DR BJ, nr 6331 IV k. 28.
[48] NAH w Grodnie, F. 1475 op. 1 akt 4 k. 29v.; VL, t. V, s. 310 p. 635.
[49] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 6 k. 798-799; LPAH, F. 1274 op. 1 akt 61 k. 1; [Spis mieszkańców Grodna z 1794 r.], [w:] Grodno w XVIII w. Miasto ludność (na tle trendów rozwojowych od średniowiecza do 1939 roku, red. A. Woltanowski i J. Urwanowicz, Białystok 1997, s. 144.
[50] LPAH, SA 11649; RPWHA w Moskwie, F. 846 op. 16 akt 21872.
[51] NAHB, F. 1800 op.1 akt 1 k. 220, 593; ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 302-305.
[52] ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 309-310.
[53] NAH w Grodnie, F. 886 op. 1 akt 308 k. 2.
[54] J. Kurczewski, Biskupstwo wileńskie, Wilno 1912, s. 253.
[55] M. Gozdawa, Augustianie w Brześciu Litewskim, [w:] Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, t. III, Wilno 1910, s. 95; J. Kurczewski, Biskupstwo..., s. 253.
[56] M. Gozdawa, Augustianie..., s. 95
[57] DR BJ, nr 6586 III k. 14; W tym samym czasie przywileje na odnowienie swoich rezydencji otrzymali augustianie wileńscy oraz brzescy: VL, t. V, s. 308 f. 630.
[58] KDKW, t. 1, z. 1, s. 474.
[59] LPAH, F. 694 op. 1 akt 3968 k. 22 v.
[60] Ibidem, k. 21 v.
[61] Vitoldiana. Codex privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386-1430, zebrał J. Ochmański, Warszawa-Poznań 1986, s. 181.
[62] À. Êðà¢öýâ³÷, Ãàðàäû..., ñ. 71.
[63] ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 189.
[64] Å. Êâèòíèöêàÿ, Ïëàíèðîâêà..., ñ. 20-21; Potwierdzeniem tej tezy jest wzmianka Ÿródłowa o rozmieszcseniu “popowskiego monastyrka” na rowem rzeki Horodnicy: NAHB, F. 1882 op. 1 akt 3 k. 18v.
[65] IS PAN, nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne..., s. 259.
[66] ². ×àðíÿ¢ñê³, Ã. Æàðîâ³íà, Íå÷àêàíàå àäêðûöö¸, “Ïîìí³ê³ ã³ñòîðû³ ³ êóëüòóðû Áåëàðóñ³”, 1982, nr 4, ñ. 34-36.
[67] ÀÂÀÊ, ò. VII, ñ. 273.
[68] ÏÊÃÃ íà 1866 ãîä, ñ. 12-13; J. Giżycki (Wołyniak), Z przeszłości Zakonu Bazyliańskiego na Litwie i Rusi, “Przewodnik Naukowo-Literacki”, Lwów 1904, s. 67-68.
[69] ÏÊÃÃ íà 1866 ãîä, ñ. 10-11.
[70] Îïèñàíèå äîêóìåíòîâ àðõèâà çàïàäíîðóññêèõ óíèàòñêèõ ìèòðîïîëèòîâ, ò. 1, Ñàíêò-Ïåòåðáóðã 1897, c. 241-242.
[71] Àðõåîãðàôè÷åñêèé ñáîðíèê äîêóìåíòîâ, îòíîñÿùèéñÿ ê èñòîðèè Ñåâåðî-Çàïàäíîé Ðîññèè, ò. IX, Âèëüíî 1870, ñ. 433-435; ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 189; LPAH, SA 11649.
[72] RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872; LPAH, F. 11 op. 1 akt 18584 k. 2; NAHB, F. 1761 op.1 akt 3 k.120; NAH w Grodnie, F. 1475 op. 1 akt 4 k. 93; ÏÊÃÝ, ò. 2, s. 297-298.
[73] LPAH, F. 11 op. 1 akt 18584 k. 3; F. 1274 op. 1 akt 61 k. 2; IS PAN, nr 51093; S. Szymański, Urbanistyczno-architektoniczne..., s. 259; RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872, 21873; Dział Starodruków BJ, 14633 III, t. 5, k. G2.
[74] LPAH, F. 1282 op.1 akt 6479 k. 1; NAHB, F. 1800 op. 1 akt 1 k. 12, 165-166; RPWHA w Moskwie, F. 846 op.16 akt 21872.
[75] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 8 k. 935-936; LPAH, F. 598 op. 1 akt 1186 k. 1, 4; F. 694 op. 1 akt 4419 k. 2v.
[76] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 4 k. 255.
[77] ÏÊÃÝ, ò. 2, ñ. 27-64.
[78] NAHB, F. 1761 op. 1 akt 23 k. 8.
[79] RPWHA W Moskwie, F. 846 op. 16 akt 21872; LPAH, F. 1282 op. 1 akt 5820; SA 11649.
|
