| картаграфiя |
хронiка Белай Русi
рэзюмэ: by
eng
de
поўны
тэкст
рэцэнзii
палеміка
апошнія
артыкулы
матэрыялы па картаграфii
Беларусь на Эбсторфскай
карце
Планы з калекцыі
Фюрстэнхофа
план
Полацка 1707 г.
Ідрысi
cкладаны варыянт
cпрошчаны варыянт
| іканаграфiя |
Менск. Загадкавы медзярыт
“Лiтоўская кунсткамера”
Голад у краiне Русь i Лiтва
лятучыя лісткі пра
Полацк
пра Дальберга i ягоны дзённiк
| наша страва |
артыкулы
“белае” пiва
бручка
верашчака і мачанка
грэчка
калдуны
капытка ці
капыткі?
кілбаса, пальцам пханая
кішка
крамбамбуля
«Культавы» селядзец
лазанкі
Марцін Святы
— губіцель гагаты
смажні, кнышы, кулебякі
харчаванне ў перыяд ВКЛ
харчаванне ў перыяд Рас. імперыі
In Laudem Cerevisiae
На хвалу Піва
Belarusian Beer Lacks
Genealogy
Forgotten brand: сыр Лiтоўскi
радыёперадачы
"Беларуская Атлантыда"
На Хвалу Піва
Белая Русь… Science
Fiction?
Тэатр сармацкага жэсту
Гарбата ў Беларусі
Мінулае беларускага
баброўніцтва
Камора тартураў...
Сярэднявечныя сьмяротныя
пакараньні
Cелядзец па-беларуску
125-гадовы юбілей
“трэцяга сэктару” Беларусі
Дабрабыт магілёўца...
Віно ў беларускай традыцыі
Традыцыя вырабу сыроў
у Беларусі
| іншыя артыкулы |
Панамі будзеце, панамі!
Беларусь на Верхняй Волзе
Беларусь і Цюрых у XVI ст.
| рэцэнзіі |
Fiedoruk A. Kuchnia Podlaska w rozhoworah i recepturach opisana. – Białystok: Podlaska Grupa Reklamy, 2003. – 304 s.
Любы чытач, хаця б крыху абазнаны ў айчыннай гісторыі, ведае нямала рэальных гісторый ды забаўных легенд з застольнага жыцця Радзівілаў, Сапегаў, Тышкевічаў.
Спрабуючы намацаць адметнасць падляшскіх традыцый ад агульнапольскіх, аўтар пераказвае ледзь не ўсе самыя вядомыя з іх. Праўда, нямала адшукана ім і сапраўды мясцовых здарэнняў з шынковага жыцця, броварства ды гарэльніцтва ад XVI ст. да міжваеннага перыяду, лакальных рэцэптаў ды рэкламных абвестак з пажоўклых газет. Але каб стварыць з усяго гэтага самастойную традыцыю ? Ну так, штосьці звязвае ў адзінае цэлае сачавіцу па-сувалкскі, халаднік з бацвіння, пячонку зубра ды верашчаку. Традыцыя прасочваецца, але ці Падляшша было яе метраполіяй? Так, у Бельску ці Тыкоцыне елі-пілі тое самае, што і ў Горадні, Дзярэчыне ці Нясвіжы – але ці карэктна называць гэты комплекс гастранамічных традыцый падляшскім ? Калі б літоўская ды беларуская кулінарныя каноны былі жывымі істотамі ці прынамсі суб’ектамі права, яны, бадай, маглі б прыцягнуць маладую ружовашчокую падляшскую кулінарыю да адказнасці за плагіят. Здань Вялікага Княства паўстае са старонак кнігі Федарука, але аўтар або не здагадваецца пра гэта або – што больш верагодна – не хоча акцэнтаваць на гэтым увагу.
Нацыянальнаму гонару літоўцаў пры тым пашацавала відавочна болей. Значна болей страў з “Падляшскай кухні” акрэсленыя як litewskie – хаця аўтар не зусім цураецца слова “беларускі”, падаючы, напрыклад, беларускі спосаб гатавання “вадзянкі” з розных ягад ды фруктаў. Але ўзнікае падазрэнне – ці сапраўды верашчаку па-літоўску заўжды гатуюць з шынкі, а вось верашчаку па-беларуску выключна з сала, і гэты канон існуе ад часоў рассялення па грэшнай зямлі сыноў Ноя? Складаны, шматзначны змест слова litewski, здаецца, не да канца зразумелы аўтару, які шчодра цытуе “Пана Тадэвуша”. Прыемна, аднак, што Федарук няблага знаёмы з беларускай літаратурай, бо чытач можа знайсці ў ягонай кнізе і цытаты з “Гапона” Дуніна-Марцінкевіча, і традыцыйныя беларускія застольныя жарты – не ў перакладзе на польскую, а толькі перададзеныя лацінкай, з перакананнем, што і так будуць зразумелыя польскім чытачом:
- Jak ty nazywajeszsia ?
Шкада, праўда, што аўтар незнаёмы з сучаснай беларускай публікацыяй “Літоўскай гаспадыні”, бо лічыць яе аўтаркай Вінцэнту Завадзкую, а насамрэч ёю была Ганна Цюндзявіцкая з Барысаўскага павету. Падае, аднак, фацэтную гісторыю з Барысава 150-гадовай даўніны (як усё ж-такі далёка сягае Падляшша!), занатаваную Мельхіёрам Ваньковічам, пра старога, які, не надта добра ведаючы расейскую мову, напісаў на шыльдзе: “Здесь обе дают, держат за куски и ужинают”.
Калі б “Падляшскую кухню” перакласці на літоўскую ці беларускую мову, ды крыху адрэдагаваць, прыбраўшчы фактычныя памылкі, спасылкі на рэаліі часоў ПНР ды асцярожныя досціпы наконт сучаснага палітычнага становішча ў Польшчы, яе можна было б смела называць “Кухня Літоўская”, або “Беларуская”, адпаведна. Мала што ніхто б не заўважыў падмены: такія гіпатэтычныя пераклады маглі б смела квапіцца на пазіцыі лепшых кніжак з гісторыі нацыянальнай кулінарыі адной з дзвюх суседніх краін. Анд(ж/р)эй Федарук ставіць сабе больш сціплыя мэты, спрабуючы знайсці экалагічную нішу ў грамадстве, якому ў наступныя дзесяцігоддзі ‘нат польскую ідэнтычнасць давядзецца захоўваць не без цяжкасцяў, у атмасферы глабальнага тынэйджэрскага фану ды нетаропкай, але па-кафкіянску паслядоўнай брусэльскай бюракратыі. Дзе ўжо там да сентыментальных успамінаў пра часы ВКЛ, якія аўтар бязлітасна вырваў са свайго сэрца, бо не чакаў сімпатый сваіх паланізаваных ды еўрапеізаваных чытачоў!
У кнізе Федарука, у адрозненне ад “Старадаўняй беларускай кухні” Э.Зайкоўскага ды Г.Тычкі, многія рэцэпты, запазычаныя са старых кніжак, маюць дакладныя дазіроўкі ды ўвогуле прыкметна мадэрнізаваныя, хаця і не ўсе. Аўтар прызнаецца, што гэта вынік яго шмагадовага захаплення (падтрыманага жонкай Беатай) практычнай кулінарыяй. Вядома, адаптацыя некалькіх соцень рэцэптаў 100–300 гадовай даўніны з улікам сучаснай сістэмы мераў, наяўнасці на рынку канкрэтных прадуктаў ды паўфабрыкатаў і тэхналогій іх апрацоўкі – задача не так для самотнага энтузіаста (але ж Федарук спрабуе?), як для цэлага НДІ з добра аплочаным штатам дыетолагаў, біяхімікаў ды тэхнолагаў – але хіба прагрэс ідзе такім шляхам ? Інвестыцыі ў дэзінфармацыйныя тэхналогіі, у індустрыю ідэнтычных натуральнаму фарбавальнікаў, араматызатараў, кансервантаў ды напаўняльнікаў, схаваных за ананімнымі Е-з-трыма-лічбамі, акупляюцца непараўнальна ды няўмольна хутчэй, бо адтрымліваюць больш удзячнасці ад паспалітага люду ўсёй Зямлі, пакідаючы розным кансерватарам ды культурным партызанам мала шанцаў.
Аднак галоўная задача, якую ставіць сабе аўтар, гэта выхаванне лаяльнасці мясцовых спажыўцоў да вытворцаў са сваёй малой радзімы. Лаяльнасці свядомай, заснаванай на добрай адукацыі і грамадзянскай салідарнасці перад абліччам глабалістычнага Молаху. Вядома, як цяжка ў наш час адстойваць эканамічную самастойнасць малым ды сярэднім прадпрыемствам, нават з традыцыямі, якія зберагаюць спадчынны гонар канкрэтнай сям’і, гістарычнай вобласці, гарадской камуны ці этнічнай групы. Ці могуць выжываць малыя брэнды, не маючы дастатковых бюджэтаў, каб аплаціць штохвіліннае стракаценне рэкламных ролікаў на мэйнстрымавых ТВ-каналах ? Любы сучасны падручнік па менэджмэнце ставіць крыж на гэтых наіўных спадзяваннях.
І ўсё ж Федарук спадзяецца... “Пальцоўкі, кашанкі, сальцісоны, шынкі ці кіндзюкі – рарытэты гэтыя зберагаюцца ў сямейных кулінарных запісах. Ці бачылі Вы дзесь яшчэ ў іншых гарадах, перад святамі, такія чэргі да прыватных вянджарняў ? Бо прыватная вытворчасць мяса ці малака, – выдатны спосаб падтрымання вытворчасці малога бізнэсу, пасля нашага ўступлення ў Еўрапейскі Саюз. Піва “козіцовэ” ці бярозавы сок – гэта грошы, якія толькі чакаюць у лесе, каб іх паднялі з зямлі. Іншая справа – ці знойдзецца ахвочы, каб па іх схіліцца”, – сцвярджае падляшскі патрыёт. Улічваючы, што выданне “Падляшскай кухні” сапраўды падтрыманае – не, не Нацыянальнай Дзяржавай і не Трэйцім Сэктарам ! – некалькімі прыватнымі мясцовымі вытворцамі, сярод якіх беластоцкая старапольская кулінарыя Lech (генеральны фундатар) ды семятыцкая сыраварня Polser, дык ініцыятыва падляшскага энтузіяста пакуль выглядае больш сур’ёзна ды перспектыўна, чым абсалютная большасць беларускіх культурных праектаў.
То пажадаем здзяйсненняў марам нашага суседа ды амаль суайчынніка. Калі здолее сцвердзіць сябе як трывалая традыцыя падляшская кухня, калі ў Беластоку, Бельску ды Саколцы можна будзе наведаць сапраўдныя падляшскія корчмы, шынкі, кнайпы ці гасподы, а ў тамтэйшых супермаркетах будуць паўсюль прадавацца традыцыйныя падляшскія прысмакі, нам ад гэтага, прынамсі, не будзе горш. Сама меней, здолеем зрэдчас прывозіць да сваіх святочных сталоў, выдаючы сябрам за спрадвечна-беларускія, прапагандаваныя аўтарам якія-небудзь калдуны па-тышкевічаўску, беластоцкія булачкі з цыбуляй або наліўку “Litwinka”. (Як, зрэшты, і сёння можам калі-некалі паласавацца польскім крупнікам або літоўскім мёдам). А магчыма, падціснутыя адроджанай літоўскай кулінарыяй, з аднаго боку, ды падляшскай, з другога, пачнем, нарэшце, і мы шанаваць сваю багатую гастранамічную спадчыну ды паспрабуем адваяваць у суседзяў гістарычнае права на адны і тыя ж стравы, рэцэпты ды рытуалы спажывання ? Хм, цягам апошняга дзесяцігоддзя абсалютная большасць нашага шчырага люду паслядоўна даказвала адсутнасць сантыментаў да парэшткаў шматвекавых культурных традыцый, мала цэнячы розныя сімвалы ды знакі, а болей менавіта рэчы, якія цалкам і адназначна вызначаюцца пяццю пачуццямі. “Возьмеш у рукі – маеш рэч”. Таму меншасці, якая ў суровых умовах беларускай вёскі або мегаполіса яшчэ захавала рудыменты непаспалітай уявы, даводзіцца задавальняцца чытанкай пра тое, што рэалізаваць-візуалізаваць пакуль не ўдаецца. Што ж, калі будучыня, яна ж мінуўшчына, беларускай кухні – ў вялічэзных гмахах бібліятэк, а не ў малых ды ўтульных кнайпах, дык – смачна чытаць !
Алесь Белы
Нават тыя, хто даўно прачытаў “Літоўскую гаспадыню”, опусы Збігнева Куховіча, Эльжбеты Кавецкай, Марыі Лемніс ды Хенрыка Вітры, для каго чароўны свет ядлаўцовых соўсаў, паштэтаў з вераб’ёў, печаных кур з жывымі галовамі ды іншых дзівосаў старапольскай (старалітоўскай, старабеларускай) кухні не зусім terra incognita, атрымаюць асалоду ад гэтай кнігі. Нечакана грунтоўная “Падляшская кухня” Анджэя Федарука, чыё прозвішча выдае беларускае паходжанне, прысвечаная даследаванню самай няўлоўнай, як прызнае сам аўтар, з польскіх рэгіянальных кулінарных традыцый. Сілезская, кашубская, малапольская ці гуральская кухні ўжо даўно заваявалі сабе трывалую рэпутацыю ў Польшчы, а вось ці існуе такая з’ява як кухня падляшская ? І што мусіць яе сімвалізаваць ? Бульбяной бабкі, кішкаў ды славутых пызаў (бульбянікаў), на думку аўтара, замала для самадастатковай традыцыі. Сцвярджаючы самабытнасць падляшскай кухні, Федарук дэманструе паслядоўны рэгіянальны патрыятызм. Без дамешку якога-кольвечы сепаратызму нацыянальнага, але з відавочным імкненнем сфармуляваць у аўдыторыі, прынамсі, агульнапольскай (а як пашанцуе – дык і агульнаеўрапейскай), сучасны ды прывабны імідж самага беднага і занядбанага з польскіх ваяводстваў. Дадамо, самага цікавага для беларусаў, зважаючы на агульнае мінулае, блізкае суседства ды наўяўнасць у Падляшшы істотнай беларускай меншасці.
- Akwawita.
- A z czaho ty ?
- Z żyta.
- Paszport jest ?
- Ni ma.
- Ot tabie turma !!!
