Nie można twierdzić, że tylko język jest wyróżnikiem tożsamości narodowej – pisze Barys Rahula na łamach gazety „Biełarus na czużynie”. Najczęściej jednak to język jest wskaźnikiem przynależności do określonego narodu oraz najlepszym łącznikiem z własnym narodem.[5]

W celu przekonania Białorusinów o dużej roli języka ojczystego oraz o konieczności posługiwania się nim autorzy wydań emigracyjnych dużo miejsca poświęcali na zapoznanie czytelnika z historią języka białoruskiego. Szczególną uwagę zwracali na okres jego świetności. Gdy w Wielkim Księstwie Litewskim język białoruski był językiem państwowym, obserwowano, iż posługiwała się nim nie tylko szlachta białoruska, lecz również żmudzko-auksztocka, która wówczas własny język uważała za język prosty, chłopski, dlatego, pisząc kroniki, korzystała z języka białoruskiego, traktując go jako język lepszy. Takie myślenie cechuje ludzi, którzy ulegli asymilacji narodowej – uważa publicysta gazety „Baćkauszczyna”, podpisany pseudonimem Lićwin-Hudas-Krews.[6]

Gazeta „Biełaruskaja Prauda”, pisząc o trudnej sytuacji języka białoruskiego, oskarża sąsiadów Białorusi o umyślne działanie w celu osłabienia narodu białoruskiego. „Цяпер вядзецца наступ на беларускую мову з усіх бакоў. У першую чаргу яна падмяняецца мовай акупанта – маскоўскай мовай, падмяняецца польскай, летувіскай, латышскай і украінскай на тых нашых землях, якія далучыла наўзнарок Масква да суседніх „рэспублік”, каб гэтак расьцярушыць, аслабіць беларускі народ.”[7]

Ten sam pogląd znajdujemy w artykule Alesia Kryhi pod tytułem Podwójny proces rusyfikacji w BSRR, który ukazał się na łamach gazety „Baćkauszczyna”. Autor zwraca uwagę na przesiedlenia Białorusinów i pisze, że proces ten prowadzi do śmierci narodowej, ponieważ rozrzucenie po całym terytorium Związku Radzieckiego uniemożliwia kultywowanie i rozwijanie białoruskich tradycji narodowych. W jeszcze gorszym świetle jawi się przyszłość młodszego pokolenia, pozbawionego możliwości nauki w języku ojczystym, co prowadzi do odejścia od wartości narodowych i całkowitego włączenia się w życie narodu rosyjskiego. Z kolei Białoruś jest zasiedlana przez element rosyjski, jest rozwijane rosyjskie szkolnictwo, co również prowadzi do rusyfikacji Białorusi. „Адным бокам гэтае русыфікацыі ёсьць само ўжо аслабленьне беларускага нацыянальнага патэнцыялу шляхам высяленьняў зь Беларусі вялікае колькасьці ейных карэнных жыхароў – Беларусаў і насаджэньне на іхнае месца элемэнту чужога, расейскага. Другім бокам гэтае русыфікацыі ёсьць факт, што выселеныя ці пераселеныя Беларусы зьяўляюцца асуджаныя на хуткую асыміляцыю, а населеныя на Беларусі Расейцы ня толькі пад працэс асыміляцыі падпасьці ня могуць, але, наадварот, становяцца місіянэрамі русыфікацыі.”[8]

Jednak, mimo wszystko, język białoruski żyje – podkreślają autorzy wydań emigracyjnych. Został wyciśnięty ze szkół, z administracji, lecz zachowany pod słomianą strzechą. Trwa walka o język ojczysty – piszą publicyści gazety „Biełaruskaja Prauda”, zwracając przy tym uwagę na wzbogacanie języka literackiego leksyką, zaczerpniętą z gwar białoruskich oraz przestrzegając jednocześnie przed nieszczerymi zamiarami Moskwy, która, według gazety, pozostawiła sferę wykorzystania języka białoruskiego w szczątkowym stopniu tylko w obawie przed posądzeniem jej o wyniszczanie języków narodowych.[9]

Pojawiały się wręcz poglądy, iż zachowanie języka białoruskiego w formie żargonu białorusko-rosyjskiego również ma na celu szybszą asymilację Białorusinów. Tak twierdzi M. Wolny na łamach gazety „Baćkauszczyna” w artykule, traktującym o języku gazet białoruskich. „Асноўная мэта гэтых газэтаў – хутчэйшая маскалізацыя Беларусаў.”[10]

Również Tamasz Hryb – wiadomy działacz Białoruskiej Republiki Ludowej oraz publicysta czasopisma „Iskry Skaryny” – pisze o nadużywaniu przez władze radzieckie pojęcia białorutenizacja, która, według niego, ma na celu umocnienie dyktatury aparatu państwowego. „Kab dziarżaunyja uradoucy–biurokraty, viedajuczy biełaruskuju movu, sprytniej i czym chutczcej mahli abduryć biełaruskaha sielanina i rabotnika, zbianteżanaha intelihienta, dy macniej zacisnuć biełaruski narod u żaleznyja abcuhi kalonijalnaha vyzysku. Niachaj sabie, maulau, i u biełaruskaj movie havorać, piszuć i drukujuć – heta nie vażna, aby tolki źmiest byu ahulnaruski, vialikadziarżaunicki.”[11]

Tamasz Hryb jednocześnie podkreśla, iż białorutenizacja ma jednak niemałe znaczenie historyczne, ponieważ świadczy o zwycięstwie żywiołu białoruskiego. Nie można jednak oddzielić języka od sposobu myślenia, dlatego białorutenizacja nie może sprowadzać się li tylko do nauczania języka białoruskiego, lecz powinno się budować samodzielną kulturę białoruską, niepodległą państwowość Białorusi. Jednak takie rozwiązanie problemu białorutenizacji nie mogło podobać się moskiewskim bolszewikom – twierdzi Tamasz Hryb. „Jany użyli hrubaje nasilstva, kab uchilić pahrozu niebiaśpieki rujnacyi ich kalonijalnaha panavannia na Bielarusi; szerah wydatniejszych biełaruskich kulturnych pracaunikou apynulisia za vastrożnymi kratami. Im kinuta abvinavaczańnie u „idealohicznym szkodnictvie”, „nacyjanał-demakratyźmie” i „zdradzie”. Bolsz taho: im kinuta abvinavaczańnie i u tym, szto, maulau, jany prydumali niejkuju biełaruskuju „samabytnaść”.[12]

Żeby obronić język białoruski przed przymusową rusyfikacją, należy nie tylko odrzucić te cechy językowe, które zaśmiecają język białoruski, lecz starać się kultywować, rozwijać i poszerzać te jego osobliwości, których język został pozbawiony w wyniku przemyślanej rusyfikacji. Trzeba podkreślać samodzielność języka białoruskiego i świadomie pogłębiać różnice między nim a językiem rosyjskim[13] – uważa inny autor „Baćkauszczyny” Stanisłau Stankiewicz.

Publicyści wydań emigracyjnych podkreślają również wpływ świadomości narodowej na rozwój języka literackiego. Dla rozwoju języka duże znaczenie ma świadomość narodowa ludności, mieszkającej zwarcie na dostatecznie dużym terytorium. W przypadku Białorusi niewątpliwym minusem był brak granic politycznych z prawdziwego zdarzenia. Białoruś jest otwarta na cztery strony świata. To niebezpieczeństwo jest spotęgowane również przez fakt posługiwania się przez sąsiadów Białorusi – Polaków i Rosjan – bliskimi językami, przy tym o wyższym stopniu rozwoju. W celu osłabienia wpływów sąsiednich narodów należy duże znaczenie przywiązywać do rozwoju języka narodowego, starając się, po pierwsze – wydawać jak najwięcej książek w języku ojczystym, po drugie – zapoznawać społeczeństwo ze spuścizną historyczną, a po trzecie – rozbudzać tożsamość narodową. Duchowe odrodzenie narodu możliwe jest tylko w granicach własnego państwa i to pod warunkiem, że wszystkie siły narodu będą skierowane na rozwój własnego, a nie cudzego organizmu – pisze Arhus na łamach czasopisma „Kryvicz”.[14]

Nadejdzie ten czas, gdy język białoruski zajmie należne mu miejsce w rodzinie, w życiu społeczno-religijnym oraz w administracji i dyplomacji – uważają publicyści „Biełaruskiej Praudy”.

Z przytoczonych kilku przykładów wyraźnie wynika, iż emigracja białoruska z dużą troską podchodziła do sprawy konieczności zachowania i rozwoju języka ojczystego, ponieważ jest on jednym z czynników, stanowiących o białoruskiej tożsamości narodowej.